Cusco is die ou hoofstad van die Inkas, ’n stad van koloniale kerke gebou op Inka-klip hoog in die Andes, en die poort na Machu Picchu.
RegistreerCusco was die hoofstad van die Inka-ryk, en jy kan dit steeds in die strate sien. Spaanse kerke, herehuise en arkades staan bo-op Inka-mure van klippe wat so presies inmekaar pas dat geen mortel nodig was nie, en baie van daardie mure het aardbewings oorleef wat die geboue daarbo platgegooi het. Die Spanjaarde het in 1533 aangekom, en die stad wat uit die ontmoeting van die twee wêrelde gegroei het, is sedert 1983 ’n UNESCO-wêrelderfenisgebied. Dit lê in ’n Andes-vallei op sowat 3 400 meter, en dit bepaal alles aan ’n besoek: die lug is yl, die son is sterk, die nagte is koud en die eerste dag moet jy dit stadig vat. Die meeste mense kom op pad na Machu Picchu en die Heilige Vallei, en baie bly langer as wat hulle beplan het. Die middestad is klein en maklik te voet, Quechua word steeds in die markte en die omliggende dorpies gepraat, en die stad is vol reisigers op soortgelyke roetes, wat die aande rondom die Plaza de Armas en in San Blas van die maklikste in Suid-Amerika maak om met vreemdelinge aan die gesels te raak.
Die hoofplein was die hart van Inka-Cusco lank voordat die Spanjaarde sy arkades en kerke uitgelê het. Vandag word dit omraam deur die katedraal en die Jesuïete-kerk La Compañía, met houtbalkonne aan alle kante en die heuwels wat agter uitstyg. Binne die katedraal hang honderde skilderye van die Cusco-skool, waarin Andes-skilders plaaslike besonderhede in Europese godsdienstige tonele ingewerk het. Die plein is besig van die oggend tot laat, en saans, wanneer die kerke verlig is, is dit die stad se natuurlike ontmoetingsplek.
Qorikancha was die belangrikste tempel van die Inka-ryk, aan die son gewy en eens met goudplate bedek. Die Spanjaarde het ’n Dominikaanse klooster bo-op gebou, en die aardbewing van 1950 het die koloniale gebou beskadig en die Inka-vertrekke binne-in blootgelê, met mure van perfek gekapte klip. Om die twee lae langs mekaar te sien, verduidelik Cusco beter as enige museum.
Die kunsvlytbuurt klim steil bo die middestad uit in nou straatjies van witgekalkte huise met blou deure, klein werkswinkels, galerye en kafees. Die pleintjie en die wit San Blas-kerk, bekend vir sy uitgesnede houtkansel, is die hart van die buurt. Die klim is swaar in die yl lug, so vat dit stadig, maar die uitsig oor die rooi dakke is die moeite werd.
Op die heuwel reg bo die stad lê hierdie Inka-kompleks, beroemd vir sy sigsag-terrasse van enorme klippe, sommige hoër as ’n mens en sonder mortel inmekaar gepas. Dit is sowat ’n halfuur se steil stap van die Plaza de Armas af, of ’n kort taxirit. Toegang is by die Cusco-toeristekaartjie ingesluit. Gaan laatmiddag, wanneer die lig sag is, en stap aan na die nabygeleë wit Christusbeeld vir ’n uitsig oor die hele vallei.
Die stad se hoofmark is ’n groot oordekte saal ’n entjie van die middestad af, met stalletjies vol aartappels en mielies in kleure wat jy nog nooit gesien het nie, tropiese vrugte uit die laagland, brood, kaas, kruie en kokablare. Plaaslike mense kom eet ontbyt by die lang kostoonbanke, en die sapstalletjies, waar elke glas op bestelling gemeng word, is ’n Cusco-instelling. Hou jou besittings in die gedrang dop.
Die beste manier om Inka-klipwerk te verstaan, is om eenvoudig te loop. Die nou straat Hatun Rumiyoc, tussen die Plaza de Armas en San Blas, word omsoom deur ’n lang Inka-muur met die beroemde klip met twaalf hoeke, waarvan elke rand presies by sy bure pas. Nabygeleë stegies soos Loreto, tussen twee massiewe mure, wys dieselfde vakmanskap op groter skaal. Dit is gratis, enige tyd oop en die mooiste vroegoggend, voor die skares.
Cusco se aand begin op die hoofplein. Mense sit op die katedraal se trappe en op die bankies, kafees en restaurante op die boonste verdiepings sit tafels op hul balkonne uit, en die verligte kerke maak dit een van die mooiste pleine in Suid-Amerika. Dit is besig en veilig, die vanselfsprekende plek om iemand te ontmoet voordat julle besluit waarheen om volgende te gaan.
Die kort strate net langs die Plaza de Armas huisves die meeste van die stad se naglewe: klein kroeë, pubs en klubs wat laat oop is, vol rugsakreisigers, staptoergidse en jong plaaslike mense. Dit is lewendig en maklik om by aan te sluit, maar wees versigtig met alkohol in jou eerste dae op hoogte, wanneer dit baie harder slaan as by die huis.
Die Centro Qosqo de Arte Nativo in Avenida El Sol bied al dekades lank elke aand tradisionele danse uit die hele streek aan, met lewendige musikante en drag uit verskillende valleie. Verder bied baie restaurante en klein plekke in die middestad en San Blas tydens aandete lewendige Andes-musiek met panfluite, charango en tromme. Dit is ’n maklike gedeelde plan wat nie van drink afhang nie.
Op 24 Junie voer Cusco die Inka-sonfees, Inti Raymi, weer op, met ’n optog van Qorikancha deur die Plaza de Armas na Sacsayhuamán, waar die hoofseremonie plaasvind. Die hele Junie is feestelik, met parades, dans in die strate en die Corpus Christi-prosessie, wanneer die heiliges van die stad se kerke om die plein gedra word. Verblyf raak vol, so bespreek lank vooruit.
Verskeie skole in die middestad bied aandkookklasse aan wat met ’n besoek aan die mark begin en met ’n gedeelde maaltyd eindig, dikwels insluitend hoe om ’n pisco sour of ceviche te maak. Om skouer aan skouer met vreemdelinge uit ander lande te kook, is een van die natuurlikste maniere om in die stad mense te ontmoet.
Machu Picchu, die Inka-burg wat in die vyftiende eeu op ’n bergrug hoog bo die Urubamba-rivier gebou is, is sedert 1983 ’n UNESCO-wêrelderfenisgebied. Toegang is met ’n kaartjie met ’n vaste tyd vir ’n vaste roete, en die daaglikse getal besoekers is beperk, so koop kaartjies vooruit, in die hoogseisoen etlike weke of selfs maande vooraf, en neem jou paspoort saam. Daar is geen pad van Cusco af nie: treine ry van Poroy naby Cusco en van Ollantaytambo na die dorpie Aguas Calientes, en van daar klim busse na die terrein. Die meeste mense oornag een nag in Aguas Calientes om soggens daar te wees.
Die Urubamba-vallei noord van Cusco is laer, op sowat 2 800 tot 3 000 meter, warmer en groener, en dit is ’n goeie plek om jou reis te begin terwyl jy aan die hoogte gewoond raak. Pisac het ’n mark en terrasruïnes hoog bo die dorp, Ollantaytambo is ’n bewoonde Inka-dorpie met ’n vesting en die treinstasie vir Machu Picchu, en die sirkelvormige terrasse van Moray en die soutpanne van Maras is ’n maklike halwe dag ver. Die meeste ruïnes word deur die Cusco-toeristekaartjie gedek.
Die klassieke vierdag-Inka-roete volg klippaaie oor hoë passe en kom by Machu Picchu aan deur die Sonpoort. Permitte is beperk, kan slegs deur gelisensieerde toeroperateurs bespreek word en is maande vooruit vir die droë seisoen uitverkoop, en die roete sluit elke Februarie vir onderhoud. As daar geen permitte oor is nie, is die Salkantay-staptog ’n gewilde alternatief. Pak enige van hierdie staptogte eers aan ná etlike dae van akklimatisering.
Cusco is ’n goeie plek om te ontdek hoe gevarieerd Peruaanse kos is: lomo saltado, kinoa-sop, geroosterde marmotjie vir die nuuskieriges, alpaka, rivierforel en chicha morada, ’n drankie van pers mielies. Kokatee word oral bedien en is die tradisionele plaaslike hulp teen die hoogte. Middagetemenu’s in plaaslike restaurante is baie goedkoop.
Cusco het baie Spaanse taalskole, en ’n week of twee se oggendklasse, soms gekombineer met verblyf by ’n gesin, is ’n gewilde manier om stadiger te gaan. Skole reël dikwels uitstappies, salsa-aande en taaluitruilings, en die mense wat jy daar ontmoet, word ’n kant-en-klare vriendekring vir die res van jou verblyf.
Die droë seisoen van Mei tot September bring helder blou lug en die beste toestande vir staptogte en Machu Picchu, maar ook die meeste besoekers; die nagte is koud en in Junie en Julie dikwels naby vriespunt. Junie is feesmaand, met Inti Raymi op 24 Junie. Die reënseisoen duur ongeveer van November tot Maart, met middagbuie, groen landskappe en minder toeriste; Februarie is die natste maand, wanneer die Inka-roete gesluit is. April en Oktober is goeie kompromieë. Ongeag die seisoen is die son sterk op hierdie hoogte, so bring sonskerm, ’n hoed en warm lae.
Die historiese middestad is kompak en word die beste te voet verken, maar die strate is steil en die lug yl, so stap aanvanklik stadig. Taxi’s is goedkoop; gebruik geregistreerde taxi’s of saamryprogramme eerder as ongemerkte motors, veral saans. Cusco se lughawe het gereelde vlugte van Lima af van sowat ’n uur en ’n half. Gedeelde minibusse en georganiseerde toere verbind die stad met die Heilige Vallei, en treine na Machu Picchu vertrek van Poroy en Ollantaytambo. Bespreek treinkaartjies vroeg in die hoogseisoen.
Spaans en Quechua is albei amptelik, en Quechua word baie in die markte en dorpies gepraat. In die middestad praat mense in toerisme gewoonlik ’n bietjie Engels, maar ’n bietjie Spaans maak die daaglikse lewe baie makliker en word hartlik waardeer. Mense in Cusco is gewoonlik beleefd en aanvanklik ’n bietjie terughoudend. Vra voordat jy mense afneem, veral vroue en kinders in tradisionele drag, wat ’n klein fooitjie kan verwag. Die reisigerstoneel is baie gesellig, en gesprekke begin maklik in hostelle, op toere en op die plein.
Die meeste reisigers bly in die middestad of in San Blas, waar gastehuise, kafees en medewerkruimtes saamgetrek is. Hostelle naby die Plaza de Armas het hul eie kroeë en groepaktiwiteite, en georganiseerde uitstappies na die Heilige Vallei, die Reënboogberg en die Inka-roete is waar baie vriendskappe begin. Langtermynbesoekers is dikwels Spaanse studente, vrywilligers en afstandwerkers, en taaluitruilaande en stapgroepe is maklik te vind deur plaaslike sosiale groepe.
Neem dit ernstig op, maar bly kalm. Op sowat 3 400 meter is hoofpyn, kortasem en swak slaap algemeen in die eerste dae. Baie reisigers begin in die laer Heilige Vallei en gaan eers daarna op na Cusco. Rus wanneer jy aankom, drink baie water, eet lig, vermy alkohol vir die eerste dag of twee en hou harde staptogte vir later. Vra jou dokter voor die reis oor medisyne teen hoogtesiekte. As die simptome erg is of vererger, gaan na ’n dokter en gaan af na ’n laer hoogte.
Beplan minstens vyf dae vir Cusco, die Heilige Vallei en Machu Picchu saam, met ’n dag of twee se akklimatisering aan die begin. ’n Week is gemakliker, en langer as jy die Inka-roete of ’n ander staptog wil doen.
So vroeg as moontlik sodra jou datums vas is. Kaartjies vir die droë seisoen, en veral vir die ekstra klimtogte na Huayna Picchu en die Machu Picchu-berg, is weke vooruit uitverkoop, en Inka-roete-permitte dikwels maande vooruit. Bespreek deur die amptelike webwerf of ’n gelisensieerde agentskap, en bespreek die trein terselfdertyd.
Ja. Dit is een van die hoofstoppe op die Suid-Amerikaanse rugsakroete, die middestad is kompak en lewendig, en groeptoere, hostelle en Spaanse skole maak dit baie maklik om ander reisigers te ontmoet. Tref die gewone voorsorgmaatreëls in skares en saans.
Die daaglikse lewe is goedkoop: middagetemenu’s, markte en taxi’s kos min. Die groot uitgawes is Machu Picchu: die toegangskaartjie, die trein en ’n nag in Aguas Calientes tel vinnig op, en georganiseerde staptogte is ’n aansienlike koste. Hotelle in die middestad word duurder in Junie en in die droë seisoen.
Cusco is oor die algemeen veilig vir besoekers, en dieselfde eenvoudige reëls geld as oral: ontmoet die eerste keer op ’n besige openbare plek, sê vir ’n vriend waarheen jy gaan en reël jou eie vervoer, saans met ’n geregistreerde taxi of ’n app. Hou jou drankie dop en wees matig met alkohol op hoogte. Die Plaza de Armas, San Blas en die kafees in die middestad is tot in die aand besig en is natuurlike plekke vir ’n eerste ontmoeting.